Kiến trúc Quân đội Vinh dự và trách nhiệm

Cuối những năm 40 của thế kỷ trước, trong khi cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc Việt Nam DCCH non trẻ đang ở giai đoạn cam go và khốc liệt, với tầm nhìn chiến lược của một thiên tài, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tính đến việc kiến thiết nước nhà sau chiến tranh. Bác đã chỉ đạo thành lập tổ chức kiến trúc quốc gia “Đoàn KTS Việt Nam”, tiền thân của Hội KTS Việt Nam ngày nay. Tại Hội nghị thành lập ngày 27/4/1948, Người đã tự soạn thảo gửi đến hội nghị một bức thư với những định hướng rất cơ bản cho nền kiến trúc Việt Nam phát triển vào tương lai mà đến hôm nay vẫn nguyên giá trị về mặt đường lối và cả tính bản sắc:



“Trong 4 điều quan trọng cho dân sinh: Ở và đi là hai vấn đề cũng cấp thiết như ăn với mặc. Vì vậy việc kiến trúc là một việc rất quan hệ. Chúng ta phải tùy hoàn cảnh mà xây dựng ngay trong khi kháng chiến và sau khi kháng chiến thành công. Tôi mong hội nghị sẽ đi tới những kế hoạch thiết thực với tình thế hiện tại và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai, kế hoạch và chương trình đúng với tinh thần đời sống mới. Tôi lại mong hội nghị chú trọng đặc biệt tới vấn đề nhà ở tại thôn quê, tìm ra những kiểu nhà giản dị và cao ráo, sáng sủa và rẻ tiền”.

Đến năm 2011, thực hiện chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, ngày 27/4 trở thành Ngày Kiến trúc Việt Nam và được phép tổ chức kỷ niệm hàng năm trên phạm vi toàn quốc.

Trong tiến trình phát triển cùng lịch sử dân tộc, các KTS Việt Nam qua từng thời kỳ, với sự tập hợp lực lượng và tổ chức hoạt động của Hội KTS Việt Nam đã có những đóng góp không nhỏ với “những kế hoạch thiết thực với tình thế hiện tại và những chương trình kiến thiết hợp với tương lai, đúng với tinh thần đời sống mới” như lời Bác dạy.

Đặc biệt, trong những năm gần đây, khi các tổ chức tư vấn nước ngoài tràn ngập thị trường Việt Nam, từ chỗ bị động, lúng túng và bất lực trước những công trình xa lạ phi sắc bản địa mọc lên hiên ngang trên mảnh đất quê nhà; Các KTS Việt Nam với sự định hướng đề xuất các giải pháp kịp thời của Hội, đã dần dần lập lại được thế cân bằng, hướng tới “Quốc tế hoá kiến trúc Việt Nam” và “Việt Nam hóa kiến trúc quốc tế” một cách có trật tự và dung hòa. Dù còn nhiều hạn chế về sáng tạo và một bộ phận không nhỏ còn nặng về bắt chước một cách khiên cưỡng kiến trúc cũ thuộc Pháp, nhưng Kiến trúc Việt Nam với những chương trình Kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái, kiến trúc cộng đồng… đã thực sự hòa nhập vào dòng chảy của kiến trúc đương đại, đạt những kết quả xác tín: Tại những cuộc thi quốc tế lớn, KTS Việt Nam đã thường xuyên dành được giải thưởng với thứ hạng rất cao, những khu phức hợp tại các đô thị và vùng miền đất nước khi thiết kế xây dựng xong đã bắt đầu lấp ló xuất hiện trong bản đồ kiến trúc thế giới…

Kiến trúc Quân đội, một bộ phận hữu cơ quan trọng của kiến trúc Việt Nam với những nét đặc thù riêng cũng đã và đang có những bước tiến đáng kể, dù vẫn là trên con đường gập ghềnh cơ chế xin – cho về lựa chọn phương án kiến trúc và việc đấu tranh giữa hai trường phái kiến trúc hiện đại và kiến trúc nhại cổ.

Với hướng kiến trúc hiện đại – xanh, trong những năm gần đây, KTS Quân đội đã thực hiện được một số chương trình: Quy hoạch các khu doanh trại đơn vị chính quy với tiêu chí xanh-sạch-đẹp-sáng, thiết kế những nhà máy đảm bảo thân thiện với môi trường sinh thái, tạo lập được bối cảnh hóa giải đáng kể tính khắc nghiệt của thời tiết, môi trường, địa mạo trên các vùng biển, đảo. Về công trình, KTS Quân đội thiết kế nhiều Bệnh viện, trường học hiện đại, tiện nghi theo hướng xanh: Viện Quân y 108, Viện Quân y 103, Viện Quân y 175, Viện y học cổ truyền QĐ, Viện 354, 87, 105, Học viện Kỹ thuật Quân sự, Học viên Hành Chính, Học viện Quân y, Học viện Quốc Phòng,…; các đồn Biên phòng trở thành những điểm sáng ở biên cương, các doanh trại xây dựng theo mẫu thống nhất làm hài lòng các bậc phụ huynh gửi con vào bộ đội; những dạng kiến trúc lắp ghép theo hướng công nghiệp hóa thích dụng, cơ động, nhanh chóng, chính xác đã từng bước được triển khai; xuất hiện nhiều loại hình công trình trụ sở, viện nghiên cứu được xây dựng tương đối vẹn toàn theo ý tưởng của giải thưởng cao nhất từ các cuộc thi tuyển, tuyển chọn minh bạch có sự tham gia trực tiếp, đa diện của các chuyên gia giàu kinh nghiệm năng lực thuộc Hội KTS Việt Nam… Trong các cuộc thi kiến trúc dân sự, các phương án kiến trúc quốc phòng cũng đã dành được một số giải thưởng cao có đề án đã thành công trình như Vincom Sài Gòn, Royal City Hà Nội, Trung tâm thương mại Thái Nguyên, Trụ sở UBND tỉnh Vĩnh Long, Nghệ An, Nhà khách Chính phủ phía Nam…

Trong chương trình hoạt động thường niên, đặc biệt là các hoạt động của Hội và của Câu lạc bộ KTS trẻ Việt Nam, Chi hội KTS Quân đội đã tham gia chủ động, tích cực, trải lòng và để lại nhiều dấu ấn tốt lành.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, sự cũ kỹ lạc hậu về hình thái kiến trúc ở những công trình xây dựng rất mới, sự nhái lặp một cách đau thương (có lẽ vì hậu quả chi phí tư vấn chi phối) của các công trình quốc phòng, những không gian quy hoạch mang tính máy móc, vô lối vẫn còn không ít ở các sản phẩm kiến trúc quân đội. Đó là chưa nói đến sự bất cập về công năng, sự lãng phí về diện tích không chỉ là những tồn tại cá biệt trong hàng rào “doanh trại Quân đội NDVN”.

Kiến trúc quốc phòng cũng còn một nguy cơ đáng kể nữa đó là sự mất thế chủ động trên sân nhà trong lĩnh vực tư vấn.

Cũng phải nhìn thẳng vào sự thật mà nói rằng: Các KTS quốc phòng vẫn chưa thật mạnh mẽ, bứt phá, có những đề xuất mang tính đổi mới hay sự trăn trở để tự đổi mới mình kịp thời. Dường như tâm lý tôn thờ hai chữ “bình thân” và sợ “không phải đầu cũng phải tai” vẫn còn đè nặng.

Để cho kiến trúc quốc phòng ngày càng hòa dòng chảy trong lành trong dòng chảy kiến trúc Việt Nam trong sáng, giàu bản sắc, chúng ta càng phải khuyến khích sự suy tư trăn trở và sáng tạo từ mỗi người, từ mỗi tổ chức tư vấn và sự định hướng bắt đầu từ Hội. Các KTS cần phải rèn luyện kỹ năng thuyết trình tốt để bảo vệ ý tưởng có sức thuyết phục, tạo lập một lối ứng xử khoan hòa, mềm dẻo linh hoạt để giành cơ hội cho thiết kế sáng tạo của mình.

Hãy sống hết mình, với hiện tại, vì chính hoa trái của hiện tại mới làm ra tương lai của chúng ta.

KTS Phan Đăng Sơn

Chủ tịch Chi Hội KTS Quân đội

( Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04/2016 )