Yếu tố văn hoá trong không gian đi bộ ở Hà Nội

Khi nói tới các dòng họ có truyền thống lâu đời, người ta hay nói tới từ “văn hóa gia đình”. Tương tự vậy, khi bước chân tới những thành phố cổ, người ta cũng hay nhắc tới từ “văn hóa đô thị”. Vậy văn hóa là gì mà nó hay “ẩn nấp” – ở những không gian văn hóa lịch sử hay những gia đình truyền thống? Theo GS Phan Ngọc, chữ “Văn hóa” bắt nguồn từ chữ latinh “cultus” mà nghĩa gốc của nó là “trồng trọt”. Từ trồng trọt này lại được dùng theo 2 nghĩa: “Cultus agri” là “trồng trọt ngoài đồng”, và “Cultus animi” là “trồng trọt tinh thần”. Những thành phố cổ như Hà Nội có một giá trị tinh thần không thể phủ nhận nhưng đôi khi vì cuộc sống mưu sinh, yếu tố tinh thần đó đang bị phôi pha, và chúng cần phải được chăm sóc và nuôi dưỡng trở lại như ngày xưa. Phải chăng, hoạt động và không gian đi bộ là một yếu tố của sự trồng trọt, nuôi dưỡng tinh thần cho người đô thị nói chung và người Hà Nội nói riêng?! Bài viết này đề cập tới yếu tố văn hóa trong không gian đi bộ ở Hà Nội.

Văn hóa và Tốc độ

Trong thời đại đô thị người ta luôn phải hướng tới yếu tố tốc độ. Trên TV, người dẫn truyền hình nói nhanh, quảng cáo diễn nhanh. Ở trường học sinh viên nghĩ nhanh, cán bộ làm nhanh. Và thậm chí đòi hỏi nghỉ ngơi cũng phải… nhanh. Cuộc sống hiện đại như một guồng máy tăng tốc và bứt phá. Xã hội hiện đại tiết kiệm thời gian. Giao thông nhanh là tất yếu. Nhưng có lẽ cũng vì thế, con người hiện đại lại mong sao cho cuộc sống chậm hơn một chút như ngày xưa – Để được nhâm nhi tách cà phê, nghe nhạc Trịnh Công Sơn, thưởng thức giá trị của gia đình, của cộng đồng, để được ngắm nhìn và thưởng thức cái không gian mà sự vất vả vội vã hàng ngày không cho mình có cơ hội được cảm nhận và sung sướng.

Chính vì vậy, giao thông chậm (đi bộ và đi xe đạp) được sinh ra, như một nhu cầu của đời sống tinh thần trong đô thị hiện đại. Không gian đi bộ ở Hà Nội ra đời chậm hơn ở các nước châu Âu và ngay cả ở các thành phố của Việt Nam. Nhưng hiệu quả của nó tại khu phố cổ và khu vực bao quanh Hồ Hoàn Kiếm thì không ai ngờ tới. Người Hà Nội gốc cảm thấy như đang được tận hưởng sự thanh nhàn, tao nhã của Hà Nội một thời. Người Hà Nội cũ đang cư ngụ ở các khu đô thị mới có cơ hội được trở về nơi chốn vào ngày nghỉ cuối tuần để trải nghiệm một không gian chẳng giống bất cứ nơi nào. Người Hà Nội mới có cơ hội hiểu biết thêm về văn hóa đô thị…

Không gian công cộng có thể lưu giữ người ta ở lại nhiều hơn nếu được đi bộ, dạo chơi, ngắm cảnh trong một không gian an toàn, và thông thoáng trong một khoảng thời gian tương đối trong ngày, trong tuần. Thay việc đi bộ bằng giao thông cơ giới thì thời gian tiết kiệm được 10 lần, nhưng thời gian lưu giữ trong không gian công cộng cũng sẽ giảm đi 10 lần. Không gian công cộng lúc đó sẽ chỉ là không gian giao thông. Và hoạt động công cộng của con người chỉ là tập trung để quan sát các tuyến giao thông và phương tiện ngược chiều.

Jan Gehl nói rằng “Giao thông chậm tức là thành phố sinh động”. Xu hướng thế giới khích lệ con người rời đời sống cá nhân để “tràn” ra không gian công cộng, “tràn” ra môi trường thiên nhiên, rời xa màn hình và những chiếc điện thoại thông minh thời hiện đại.

Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục trở thành không gian đi bộ mỗi dịp cuối tuần

Nếu giao thông cơ giới giúp con người chinh phục khoảng cách, thì giao thông đi bộ giúp người ta lấy lại sự bình an trong một khung cảnh luôn phải cơ động. Nếu giao thông cơ giới giúp người ta có thể đến những khu vực nghỉ ngơi khác ở xa hơn với những đặc trưng thiên nhiên hấp dẫn hơn, thì giao thông đi bộ sẽ giúp người ta khám phá vẻ đẹp thường ngày và tìm lại được những cảm giác mà sự vội vàng không sao có được!

Văn hóa đi bộ ở “Tây” và ở “Ta”

Mặc dù biết đi bộ là hay nhưng đi bộ ở “Ta” có nhiều yếu tố thách thức so với đi bộ ở “Tây”. Hiểu biết sự khác biệt này là hết sức quan trọng đối với cả chính quyền đô thị và nhà tư vấn. Từ đó, cần có những điều chỉnh cho phù hợp và thích ứng với “Ta”.

Người phương Tây gắn liền với hoạt động đi bộ từ lâu. Trước hết, đi bộ đến cơ quan làm việc đã trở thành yếu tố bắt buộc khi nó luôn gắn liền với tổ chức giao thông công cộng. Sơ đồ tham gia giao thông công cộng trên tuyến đường đi làm ở các nước phương Tây là: Đi bộ (từ nhà tới bến xe, hoặc ga Metro) + Phương tiện Giao thông công cộng + Đi bộ (từ bến xe đến cơ quan). Trong khi đó ở Việt Nam, sơ đồ đến chỗ làm việc là: Phương tiện giao thông cá nhân (xe máy, hoặc xe ôm, taxi ) từ nhà đến thẳng cơ quan. Không đổi phương tiện, không đi bộ. Như vậy, đi bộ vào những ngày làm việc đã trở thành một yếu tố quen thuộc với việc tổ chức giao thông công cộng ở các nước tiên tiến phương Tây. Các tuyến đường đi bộ được quy hoạch một cách rõ ràng và an toàn từ khu ở tới các bến xe công cộng. Các cửa hàng cũng bố trí thuận tiện dọc theo các tuyến đi bộ hoặc ở quanh các ngã tư (carefour). Rõ ràng là, mọi thứ đều phục vụ thuận tiện cho người đi bộ. Họ có thể đi rất nhanh và thoải mái mà không phải né tránh và lo sợ như ở Việt Nam. Nhưng vào ngày nghỉ cuối tuần, họ cũng vẫn đi bộ dạo chơi trong các công viên, không gian công cộng cùng gia đình như ở Việt Nam.

Điểm thứ hai là sự khác nhau về thời tiết và khí hậu. Thời tiết khô lạnh của phương Tây rất phù hợp với người đi bộ. Họ không bị mệt vì nắng và không bị ướt vì mưa. Như vậy đi bộ không chỉ an toàn mà còn rất thoải mái. Ở Việt Nam với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, đi bộ rất mệt mỏi. Sự mệt mỏi tác động cả về mặt vật lý (sức khỏe) và tâm lý (chán nản). Đi bộ dạo chơi mùa hè phải núp dưới bóng cây hoặc mái che để tránh nắng. Thông thường tuyến đi bộ kéo dài không quá 500m thì phải có điểm dừng chân, hoặc thay đổi trạng thái. Đối với người già và trẻ em có thể ngắn hơn. Nếu không được thay đổi động thái, từ đi đến dừng lại, hoặc tạt vào một trạm dừng hoặc một cửa hàng nào đó thì sẽ rất mệt mỏi.

Nhịp điệu và khoảng ngắt của không gian đi bộ

Để giảm sự mệt mỏi và nhàm chán của người đi bộ, tổ chức không gian đi bộ cần phải lưu ý tới nhịp điệu và khoảng ngắt – Nghĩa là, con đường dành cho đi bộ phải luôn hấp dẫn và thay đổi. Việc tạo nhịp điệu và độ ngắt trong không gian đi bộ có rất nhiều cách:

– Một là: Tạo ra các không gian cảnh quan đa dạng nhỏ thay đổi lưu tuyến. Người đi trên một con đường thẳng có thể nhìn thấy không gian cảnh quan lộ diện, nhưng trên đường cong thì cảnh quan dần hiện. Nếu đi trên con đường thay đổi cao độ, có lên có xuống, cảnh quan lúc ẩn lúc hiện, tạo cảm giác phát hiện và khám phá không gian.

– Hai là: Có thể tạo các khoảng ngắt từ những không gian mở. Tại đó, người ta có thể dừng chân để tham gia một hoạt động công cộng nào đó. Tuyến đi bộ khu phố cổ đã làm được điều này. Tại ngôi nhà cổ 89 có điểm dừng chân nghe hát Chầu văn tối thứ sáu rất thú vị; ngã tư phía trên có điểm dừng chân để thưởng thức nhạc jazz của các nhóm nhạc đường phố…

– Ba là: Có thể tạo nhịp điệu của không gian đi bộ bằng cách thay đổi hình ảnh. Chẳng hạn, có những tuyến phố được kết đèn chiếu sáng rực rỡ, có những tuyến chỉ là ánh sáng dịu. Trên tuyến đường đi bộ hàng Ngang, hàng Đào cũng cần tạo nhịp điệu cho các kiot bán hàng, không nên sử dụng 1 kiểu và 1 màu mà có thể thay đổi màu sắc và kiểu cách theo nhịp điệu ở khoảng cách nhỏ từ 50m-100m. Ở khoảng cách lớn hơn (từ 100m-150m) có thể tạo hiệu ứng khoảng ngắt bằng cách biến đổi không gian bằng thủ pháp tạo điểm nhấn kiến trúc, khoảng trống hoặc ánh sáng…

Cảnh quan và tốc độ dịch chuyển trong không gian đi bộ

Dòng người trên tuyến đi bộ thường chậm chạp – Đi bộ để ngắm nhìn. Vì vậy, trang trí cảnh quan cần lưu ý tới quy mô và hình thức. Các biển trang trí quảng cáo không cần to, nhưng lại cần chi tiết trong trang trí, kể cả chiếu sáng. Khác với tuyến đường cao tốc, cho phép làm các tấm quảng cáo to, chữ lớn đậm nét, hiệu quả thị giác nổi bật và từ xa; ở tuyến đi bộ cần chú trọng chi tiết, màu sắc và hoa văn trong hình ảnh quảng cáo. Các khẩu hiệu lớn, kể cả làm bằng các chậu hoa nhỏ được xếp lại, cũng không nên bố trí dọc các tuyến đi bộ. Người ta không thể đi hết 50m mới hiểu trọn vẹn ý nghĩa của khẩu hiệu quảng cáo. Những khẩu hiệu to, chạy dài chỉ nên sử dụng trên các tuyến giao thông nhanh và lớn.

Các tuyến đi bộ cần có sự hỗ trợ của hoạt động phục vụ sinh hoạt cộng đồng trên đường phố. Trước hết và bắt đầu từ các cửa hàng, cửa hiệu, sau đó đến các hoạt động kinh doanh tạm thời trên vỉa hè, và tiếp theo là các hoạt động tự do trên đường phố. Các hoạt động này cần được khuyến khích, tăng giảm tùy theo tính chất của sự kiện. Và chính quyền thành phố cần có những quy chế để hỗ trợ và quản lý các hoạt động này.

Kiến trúc hai bên đường cũng tham gia vào chất lượng không gian đi bộ, tối kỵ những mặt tiền kéo dài và mặt đường quá rộng. Hà Nội chấp nhận và phù hợp hơn với những kiểu kiến trúc đa dạng với mặt đứng không lặp lại các kiến trúc giống nhau, với các khoảng chia 3-6m là phù hợp. Tòa nhà Intimex trên phố Lý Thái Tổ, Hà Nội sắp được cải tạo thành khách sạn với những vòm cửa lớn đang có nguy cơ phạm vào một lỗi không chữa được – Đó là phá vỡ cấu trúc thân mật và tỷ lệ của không gian bao quanh Hồ Gươm. Hà Nội cần phải cân nhắc rất kỹ hình thái kiến trúc các công trình bao quanh Hồ Gươm. Những công trình lớn có lô gấp 2-3 lần lô bình thường thì phải có kiểu mặt đứng chia nhỏ để phù hợp với kiến trúc “hàng xóm”.

Quay trở về Không gian đi bộ khu vực quận Hoàn Kiếm, Hà Nội

Khu vực cốt lõi của Hà Nội là quận Hoàn kiếm. Tại đây hình thành hai không gian đi bộ: Khu vực đi bộ khu phố cổ – Chợ đêm (vào các buổi tối cuối tuần từ thứ sáu) và khu vực đi dạo quanh Hồ Gươm (cả ngày từ sáng thứ bảy đến đêm Chủ nhật hàng tuần). Mỗi khu vực đi bộ này đều mang một sắc thái riêng của Hà Nội. Các tuyến phố cổ vào ban đêm mang tới không khí của phố xá náo nhiệt và ấm cúng, chật chội và thân mật. Cộng đồng xích lại gần nhau hơn. Trong khi đó, không gian đi bộ quanh Hồ Gươm lại mang tới một cảm giác tĩnh lặng trong thiên nhiên, với cây xanh và mặt nước. Nhất là về ban đêm.

Hoạt động trên đường phố đi bộ thu hút đông đảo người dân

Ở khía cạnh chiếu sáng, Hà Nội không chấp nhận một thành phố lòe loẹt ánh sáng màu về ban đêm như Thượng Hải hay Las Vegas. Xét về mặt văn hóa, chiếu sáng Hồ Gươm hiện nay đạt chất lượng khá cao ở khu vực mặt nước (Tháp Rùa, Cầu Thê Húc), khá được ở lớp không gian thứ hai (Cây bao quanh đường đi) nhưng hỏng ở lớp thứ ba (chiếu sáng đường phố) và tự do ở lớp thứ tư (chiếu sáng kiến trúc hai bên đường). Thành phố cần có chính sách quản lý về chiếu sáng thẩm mỹ không gian đi bộ. Chưa nói về Văn hóa, riêng về tính chất vật lý của màu sắc, hiệu ứng của các màu đối kháng sẽ phá hoại cảnh quan ban đêm, và làm ô nhiễm môi trường thị giác.

Theo nguyên tắc thiết kế đô thị, tuyến được hình thành bởi các điểm. Nếu có 2 điểm hấp dẫn thì tuyến thẳng nối giữa chúng là tuyến hoạt động thường xuyên. Tuyến đi bộ – một cách tự nhiên – sẽ được hình thành từ những điểm hấp dẫn, là những điểm tập trung đông người với các hoạt động tự chọn khác nhau như: Nhà thờ lớn, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Tượng đài Lý Thái Tổ… Những tuyến hấp dẫn sẽ tập trung nhiều điểm hấp dẫn như phố Tràng Tiền, Tạ Hiện – nơi có những quán giải khát, ăn ngon, cà phê thú vị (K+) hấp dẫn khách bộ hành. Cần chú trọng thiết kế và tạo điều kiện cho các điểm – tuyến hấp dẫn, nơi tập trung đông người một cách tiện nghi và thẩm mỹ.

Kết luận

Cho dù còn nhiều điều phải bàn, nhiều yếu tố cần phải khắc phục, nhưng có thể khẳng định rằng Không gian đi bộ rất cần cho Hà Nội – Không chỉ tạo môi trường nghỉ ngơi, vui chơi giải trí cho cộng đồng, không gian du lịch cho bạn bè, mà ở một chiều sâu hơn, không gian đi bộ đánh thức những yếu tố văn hóa từng có ở những thành phố có giá trị lịch sử – Để nuôi dưỡng, truyền tải và phát triển cho các thế hệ kế tiếp. Thật đáng làm và cần phải làm nhiều hơn thế cho không gian đi bộ ở Hà Nội.

Xem thêm: Phố đi bộ – không gian đô thị quý giá

PGS.TS.KTS Doãn Minh Khôi

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 12-2016)